Một hàng thuốc Nam khu vực chợ Xóm Mới.

Vỉa hè luôn có đủ âm thanh của xe cộ và bụi bặm ô nhiễm. Nhưng vỉa hè cũng là chốn mưu sinh của biết bao người với cách nghĩ: có người mua ắt có kẻ bán. Vì thế, cùng với những hàng ăn ngay cạnh bãi rác, những con tôm, con cá vừa tát ngoài đồng được bày bán trong những chiếc rổ, rá con con, những gánh rau vừa hái ở vườn, vỉa hè Nha Trang còn có những người bán vé số dạo, những chị bán trái cây, những anh xe thồ đợi khách… và cả những “phòng khám vỉa hè”.

Cách đây mấy năm, ở lề đường, vỉa hè trên đường Võ Trứ, khu vực chợ Xóm Mới (Nha Trang, Khánh Hòa) chỉ có một hàng chuyên bán các loại lá xông giải cảm. Nay, khu vực này đã có tới… 5 “phòng khám”. Người bán cũng kiêm luôn việc chẩn trị, tư vấn đủ loại bệnh!

Hầu hết mọi người đều biết vài bài thuốc Nam đơn giản như: các loại lá có tinh dầu (ổi, sả, mãng cầu, hương nhu…) để xông giải cảm; hoa đại, lá lốt… trị các bệnh thông dụng như bị lỵ amip; nghệ chữa đau lỗ tai, rễ tranh lợi tiểu… Hàng ngàn kinh nghiệm chữa bệnh bằng thuốc Nam lưu truyền trong dân gian bỗng trở thành “kiến thức” kinh doanh của đội ngũ “bác sĩ vỉa hè” góc chợ Xóm Mới. Một vài người bị một căn bệnh khó trị, hoặc do điều kiện kinh tế khó khăn, lập tức ra chợ mua thuốc Nam theo cách “hỏi miệng”: “Tôi bị đau lưng, có loại thuốc nào trị được không?” hay “Chị ơi, có thứ cây gì trị mất ngủ không?”…

Tôi bảo đảm là tất cả “phòng mạch” ngoài trời kia với các bà, các chị ngồi chen cùng hàng rau, hàng gia dụng, bên cạnh đống rác, bên chỗ giữ xe đều chưa hề biết gì về y thuật, chỉ có kinh nghiệm thu gom các loại lá cỏ và bán ra để kiếm lời mưu sinh. Vậy mà khi khách có nhu cầu, họ vẫn chỉ dẫn cặn kẽ nên mua loại rễ này, lá kia với giá chừng 10 - 20 ngàn đồng, rồi cũng hướng dẫn y như Nhà thuốc Đông y “chính hiệu”: sao vàng, hạ thổ, sắc 3 chén nước lấy 1 chén, uống ngày 2 lần sau bữa ăn…

Quan sát các “phòng khám vỉa hè” này mới thấy, có rất nhiều loại cây cỏ được mọi người hái đem tới bán. Gần như loại gì gọi là “thuốc” đều được thu mua: củ môn ngứa, trái dừa nước, rễ tranh, cây hà thủ ô, trái nhàu… rồi còn rất nhiều loại mà chỉ có người bán mới phân biệt nổi là cây gì. Nếu kiểm lại trong y học dân gian thì các loại rau cỏ đều có thể chữa bệnh như: ăn ớt trị bệnh mất ngủ, ăn nghệ vàng làm đẹp da, mau lành vết thương, chữa ung thư; bông đu đủ đực trị bệnh huyết trắng… Những bài học sơ đẳng về y học dân gian như thế đã được quy thành tiền tại các “phòng khám vỉa hè” này.

Nhưng nhìn cách lưu trữ và chế biến “thuốc” mới thấy thật nguy hiểm. Lá cây mua về chất thành đống, bó bằng dây lát, chẳng phân biệt chủng loại, nhiều khi trong bó lá có lẫn cả các loại cỏ dại, và biết đâu không lộn vào đấy các loại cỏ độc? Nhiều khi bán ế, cây cỏ héo khô lẫn lộn vào nhau thành đống. Do không có mặt bằng chính thức, nên các “phòng khám” này luôn di chuyển và chung đụng lẫn lộn với các loại hàng hóa khác. Việc “sống chung” như thế không thể bảo đảm sự tinh khiết cho cây thuốc. Thậm chí, người mua còn chứng kiến các loại rễ, củ, cây ấy được phơi thoải mái ngay bên đống rác, ngay trên miệng cống, bên hè đường. Có lần, tôi còn chứng kiến một con chó “tè” lên nong phơi thuốc, hay một bà bán hàng ăn bất chợt tạt nước vào miệng cống làm ướt cả rổ thuốc đang phơi.

Trị bệnh bằng thuốc Nam là cách rẻ tiền mà cha ông ta từng áp dụng xưa nay. Cây cỏ trong vườn nhà, trong rừng luôn là phương thuốc hiệu nghiệm nếu biết dùng đúng bệnh, đúng cách, đúng liều lượng. Nhưng trị bệnh theo kiểu ra vỉa hè mua cây thuốc như thế này thì thật đáng ngại, cần dẹp ngay.

Bài và ảnh: KHUÊ VIỆT TRƯỜNG