Học sinh - khách hàng thường xuyên của sách vỉa hè.

Cũng trên con đường này, ở  tiệm bán sách cũ của ông Thanh, sách được đặt trên giá một cách ngăn nắp theo đúng môn loại như: văn học, triết học, lịch sử, nghệ thuật… Tuyệt vời hơn, chủ nhân còn trích dẫn cho khách nghe những câu nói nổi tiếng: “Với tôi sách quý hơn vàng” - Shakespeare, “Luật pháp chết nhưng sách chẳng bao giờ chết” - Blustone , “Đọc sách là cách học tốt nhất” - Puskin, “Sách báo là bạn, là thầy” V.I.Lenin… điều mà ngay cả các nhà sách lớn không có.

Một người bán sách, tay vẫn bưng ly cà phê, mời tôi mua sách với lời giới thiệu khá hấp dẫn: Sách ở đây giá rẻ, có nhiều cuốn hay lắm, một loạt những tác phẩm của những nhà văn lớn được nêu ra với đầy đủ những trang tiểu sử… Tôi thật sự bất ngờ trước những hiểu biết về sách của anh. Trong giây phút đó anh như là thuyết trình viên về sách chứ không phải là một người bán sách vỉa hè.

So với sách mới có giá khá cao thì sách cũ lại hợp với túi tiền của nhiều người, nhất là học sinh, sinh viên. Thị trường sách cũ ở Nha Trang không lớn bằng một số nơi nhưng có giá “mềm” hơn. Nghiễm nhiên sách cũ trở thành người bạn tâm giao của nhiều người. Từ những nhà nghiên cứu, giáo viên, sinh viên… đến người lái xe ôm đều đến với thế giới sách cũ. Ở đó mỗi người tự tìm cho mình những cuốn sách phù hợp. Có người tìm đến với sách là tìm kiếm nguồn tri thức, cũng có người đơn thuần chỉ xem việc đọc sách là sự giải trí. Không chỉ có người ít tiền mới đến với sách cũ, bởi vì chúng còn là “của hiếm”. Trong dòng người đi mua sách cũ tôi đã trò chuyện với nhiều người, mỗi người đều có những ý kiến riêng về sách cũ. Quân, kỹ sư cơ điện nói: Có những cuốn sách kỹ thuật chỉ ở các quầy sách cũ mới có. Còn Hằng, sinh viên Cao đẳng Sư phạm thì cho biết: “Em mua sách cũ trước hết là để phục vụ học tập, hơn nữa cũng muốn có những cuốn sách mà mình ưa thích”. Tôi chợt nhớ thời sinh viên mình và bạn bè đã không ít lần tìm được những cuốn sách quý từ nơi hẩm hiu này. Anh Sơn (người bán sách) cho biết: Sinh viên thường xuyên mua sách cũ, đặc biệt là tác phẩm văn học, học sinh thì mua sách tham khảo hoặc truyện tranh. Xem ra, sách cũ vẫn còn giá trị đối với nhiều người. Bởi sách cũ nhưng tri thức không bao giờ cũ.

Sách là niềm đam mê của anh Tám.

Có người ví việc mua sách cũ là “đãi cát tìm vàng”. Mà quả thật, có không ít người đã tìm được “vàng” thật. Trong thế giới tạp pí lù của sách cũ có sự hiện diện của nhiều cuốn sách có giá trị: “Âm thanh và cuồng nộ” của William Faulkner (nhà văn Mỹ đoạt giải Nobel 1950), “Trăm năm cô đơn” của Gabrien Marquez, “Những người khốn khổ” của văn hào Victor Hugo, từ điển Pháp - Việt của cụ Đào Duy Anh xuất bản năm 1936... 

° Trang sách, trang đời…

Trong giới bán sách cũ, mỗi người mỗi cảnh nhưng tựu trung họ có niềm đam mê và yêu sách. Có người như anh Tám trước đây bán trái cây; anh Tuấn bị tật từ nhỏ, anh Sơn nguyên là thầy giáo… đã tình cờ đến với sách cũ và gắn bó với nghề này trong nhiều năm qua. Thế nhưng trong giới kinh doanh sách cũ, ông Đạm được xem là “ông trùm” ở đất Nha Trang này. Sinh ra trong một gia đình khá giả, được ăn học đàng hoàng, từ  nhỏ ông đã rất say mê sách. Sau khi đất nước thống nhất, ông quay trở về bán sách cũ để thỏa niềm đam mê của mình. Ông bán sách không phải chỉ vì tiền mà cốt để bán cho những ai cần và hiểu được giá trị của sách. Ở ông có cái hồn nghệ sĩ nhận ra cái đẹp của văn chương, có cái tâm của con người biết yêu quý sách. Đã có lần ông đàm đạo về sách hàng giờ với khách hàng, những lúc gặp “tri âm” ông vui vẻ ra mặt. Với ông, sách như “người tình” hẹn từ kiếp trước, và ông đã chung thủy với “người tình” đến tận hơi thở cuối cùng. Tài sản duy nhất mà ông có ngoài ngôi nhà là sách. Căn nhà 24m2 của ông chất toàn sách. Trước khi ông chết, có người bảo ông bán sách. Nhưng ông đã kiên quyết giữ lại, như giữ những báu vật. Khi tôi được nghe chuyện này, ông đã trở thành người thiên cổ hơn một tuần nay. 

Trong câu chuyện đời, chuyện nghề, những người bán sách cũ thường bộc bạch: Làm nghề này là phải biết sách và quý sách, một đời người tâm huyết viết được bao nhiêu cuốn sách đâu. Nhìn những cuốn sách còn giá trị ra nằm ở những hàng phế liệu ai mà không xót. Nhiều câu chuyện nơi vỉa hè này làm tôi chạnh lòng. Có người con trai vừa lo xong đám tang cho ông bố đã vội vã tìm đến anh hàng sách để “thanh lý” những cuốn sách mà suốt đời ông bố trân trọng, giữ gìn. Hay có những cuốn sách với lời đề tặng nhau rất trân trọng nhưng chẳng mấy lúc đã ra vỉa hè.

Hàng sách cũ của anh Tuấn ở đường Hoàng Hoa Thám.

Con tạo xoay vần, vật đổi sao dời, những người bám vào sách cũ không chỉ là tìm cuộc mưu sinh, ở họ chữ “tâm” còn nặng lắm. Có thể xem họ như những “ông đồ” thời nay - những người còn nặng nợ với những gì xưa cũ, động lòng trắc ẩn trước sự “rẻ rúng” của người đời với sách cũ, không nỡ nhìn chúng rơi vào quên lãng. Với họ, sách cũ như cái nghiệp đã mang vào thân, họ luôn đau đáu về thế cuộc, sự tri ân với những người đã làm nên những cuốn sách đang “trôi” giữa dòng đời kia.

Sách là người thầy lớn nhất trong cuộc đời của mỗi con người. Sách mở ra cả một thế giới kỳ diệu, thắp sáng bao ước mơ… Bán sách cũ là một nghề. Chúng ta ghi nhận đóng góp của những người bán sách cũ trong việc gìn giữ sách nói riêng và những tri thức nhân loại nói chung. Tuy nhiên, việc một số người “mượn” vỉa hè để “ triển lãm” và bán sách cũ, bán các loại sách mê tín dị đoan, vô hình trung đã làm cho giá trị của sách bị hạ thấp. Đó là chưa nói đến việc chiếm dụng vỉa hè để buôn bán là vi phạm trật tự văn minh đô thị.

Đã đến lúc chúng ta đưa việc bán sách cũ vào khuôn khổ. Cần phải có một nơi “lịch sự” hơn dành cho những người làm nghề này. Đó chính là văn hóa, là sự tôn trọng đối với tác giả, với sách, với kiến thức nhân loại. Có như vậy “cảo thơm” mới thực sự “thơm”!                           

XUÂN THÀNH