Có một thời, các nhân vật sinh viên (SV) trên phim thường là những “con mọt sách” hoặc những người lãng mạn hay mộng mơ… Nhưng thực tế cuộc sống cho thấy giữa đường đời xuôi ngược, SV phải giáp mặt với bao khó khăn thử thách. Những chủ nhân tương lai của đất nước phải “lăn lộn”, bươn chải làm thêm để có tiền ăn học, nhiều người chọn nghề gia sư, cũng có người cố gắng sắp xếp thời gian để làm nhân viên nhà hàng… Nhưng tất cả đều không dễ dàng.

° Sinh viên “hai trong một”

Tranh thủ lúc vắng khách để học bài.

Thỉnh thoảng chúng ta vẫn thấy đâu đó những SV thế hệ @ đi xe tay ga, sử dụng điện thoại di động đời mới, tối tối vào vũ trường. Đó là những “cậu ấm, cô chiêu” chính hiệu. Nhưng số đó rất ít, phần đông SV là dân “tỉnh”, dân “huyện” đang cố gắng bám trụ ở thành phố để mưu cầu con chữ. Cách đây chừng hơn 10 năm, khi bộ phim “Vị đắng tình yêu” được công chiếu, hình ảnh chàng SV Quang “Đông Ky Sốt” (do cố nghệ sĩ Lê Công Tuấn Anh thủ vai) chiều chiều ngồi vá xe đạp bên hè phố đã gây ấn tượng không nhỏ đối với nhiều người. Giờ đây SV đi làm thêm đã là chuyện thường ngày, và công việc của họ cũng ngày càng đa dạng hơn. Nha Trang là thành phố du lịch, ngoại trừ gia sư là nghề quen thuộc, SV còn thường làm thêm ở các dịch vụ ăn uống, giải trí. Những ông cử, bà cử tương lai có thể là nhân viên chạy bàn ở một quán cà phê, là nhân viên tiếp thị, quản lý ở các quán Internet… Ở những thành phố lớn như: Hà Nội, TP. Hồ Chí Minh những người có trình độ ngoại ngữ kha khá có thể làm hướng dẫn viên du lịch, hoặc nghề ”gõ đầu Tây” (dạy tiếng Việt cho người nước ngoài).

Cuộc sống SV xa nhà không hề đơn giản, đang trong vòng tay của gia đình họ phải bước vào đời với bao nỗi lo toan và những vấp váp không lường trước được. Thọ - SV trường Đại học Thủy sản (ĐHTS) ở trọ gần nhà tôi thường đi sớm về muộn, hỏi ra mới biết cậu vừa đi học vừa làm thêm. Một lần tâm sự, Thọ nói: “Anh tính thử xem ngoài tiền học, bọn em còn phải đóng tiền trọ, tiền ăn, đấy là chưa nói đến chuyện học thêm, sinh nhật… và 1001 khoản không tên khác. Dân tỉnh như bọn em muốn có đủ tiền để trang trải cuộc sống chỉ có đi làm thêm thôi”. Tôi đã không ít lần bắt gặp những SV vài phút trước còn ngồi trên giảng đường nhưng sau đó đã xinh xắn trong bộ đồng phục tại nơi làm việc. Họ đã đóng một vai khác.

Có người chỉ làm thêm theo “thời vụ”, tự hạch toán kinh doanh. SV ngày nay rất giàu ý tưởng trong việc làm thêm. Hương, SV Cao đẳng Sư phạm nói: “Em và bạn bè thường bán hoa tươi, làm thiệp vào những ngày lễ như ngày Nhà giáo Việt Nam 20-11, ngày Quốc tế Phụ nữ 8-3… lời lãi không bao nhiêu nhưng vui lắm”. Những người làm theo “thời vụ” như Hương không nhiều, phần lớn SV đã làm thêm một cách chuyên nghiệp. Phú, nhân viên chạy bàn ở quán cà phê Thiên Nhiên thổ lộ: “Em đi làm đã hơn một năm, vất vả nhưng phải cố để bớt gánh nặng cho gia đình”. Không chỉ có những SV nghèo sống xa nhà mới phải đi làm thêm. Những SV là dân thành thị chính gốc đi làm thêm đang trở thành một xu hướng mới. Gia đình khá giả nhưng Linh vẫn xin một chân đứng quầy ở một quán cà phê đường Hồng Bàng. Thấy tôi có vẻ băn khoăn về vấn đề này, Linh cho biết: “Mình không muốn đứng vào hàng ngũ “ngửa tay”. SV ngày nay đang muốn tự khẳng định mình. Đi làm thêm cũng có nhiều cái lợi, bên cạnh chuyện tiền bạc họ còn làm quen với môi trường mới, hoàn thiện khả năng giao tiếp… Tôi gặp Tuấn trong một lần đến chơi ở nhà người anh họ, qua câu chuyện về nghề gia sư Tuấn nói: “Làm gia sư trước hết là để kiếm tiền, hơn nữa là dân sư phạm nên cũng thu được ít nhiều kinh nghiệm cho nghề nghiệp”.

Nơi sinh viên thường tìm đến.

Không phải ngẫu nhiên mà người ta sử dụng SV ở các nhà hàng hay quán cà phê… Trước hết họ là những người có trình độ, có khả năng giao tiếp và tuổi đời còn rất trẻ. Những “thượng đế” tìm đến nhà hàng hay quán cà phê là tìm sự thư giãn sau những giờ làm việc căng thẳng hay sự hứng khởi cho một ngày mới. Chính sự trẻ trung của những người phục vụ sẽ đem lại không khí vui tươi, sự hào hứng ở những nơi này. Ngoại trừ SV, rất ít người có thể chấp nhận làm việc với mức thu nhập thấp như vậy. Những chủ quán tôi gặp thường hài lòng về khả năng làm việc của SV.

Với nhiều lý do khác nhau, SV ngày càng có nhu cầu tìm việc làm, và sự thật họ đã trở thành một thành phần lao động của xã hội. Từ việc làm thêm mà có người gọi SV hiện nay là thế hệ SV “hai trong một” (vừa là SV, vừa là người làm).

Tôi tình cờ biết Phong (học sinh trường Trung học Kỹ thuật và Nghiệp vụ (THKT-NV) Khánh Hòa, nhà ở Ninh Diêm, Ninh Hòa) trong một lần đi uống cà phê. Gương mặt già trước tuổi ấy đã để lại những ấn tượng khó phai trong tôi. Sinh ra trong gia đình nông dân nghèo, tuổi thơ của Phong là những tháng ngày vất vả. Học đến lớp 8 Phong đã phải nghỉ học đi làm phụ giúp bố mẹ nuôi các em ăn học. Trải qua nhiều nghề như chặt củi, đốt than, cào đá san hô… nhưng lúc nào trong tâm hồn Phong cũng cháy bỏng khát vọng đến trường. Những ngày nghỉ học nhìn bạn bè cùng lớp cắp sách đến trường, Phong buồn lắm nhưng đành cam chịu. Rồi điều kỳ diệu đã xảy ra, Phong lại đến trường sau 8 năm xa lớp. Một năm miệt mài ở Trung tâm Giáo dục thường xuyên huyện Ninh Hòa, với tấm bằng tốt nghiệp phổ thông cơ sở, Phong đã theo học trường THKT-NV với ước mơ trở thành thợ cơ khí lành nghề. Ngày vào trường, bạn bè và gia đình ai cũng ái ngại cho Phong nhưng lòng Phong đã quyết. “Khi có được tháng lương đầu tay, em biết mình có thể biến ước mơ thành hiện thực” - Phong nói. Đã có lúc một buổi đi học, một buổi làm phụ nề, hoặc tối theo ngư dân ra biển đánh cá nhưng Phong vẫn vui. Sống chung với người em nhưng có khi cả tuần hai anh em mới nói chuyện được một lần. Mỗi ngày Phong thức dậy lúc 5 giờ sáng đến quán cà phê giữ xe đạp, chiều đi học, tối lại đến quán cà phê làm đến 11 giờ khuya mới về. Nhiều khi Phong chỉ kịp ăn vội ổ bánh mì rồi đến trường. Khi tôi hỏi chuyện bài vở, Phong cười và nói: “Điều kiện mình như vậy thì mình phải cố gắng. Buổi sáng em đem theo sách vở đến chỗ làm khi nào rảnh thì xem, tối về cố gắng học thêm chút nữa”. Thế nhưng ít khi Phong thua kém bạn bè trong việc học tập. Tôi thấy Phong lúc nào trên môi cũng nở nụ cười. Hình như những con người bình dị, cần lao mới dễ có nụ cười chân thật và hồn hậu đến thế.

° Nhập nhằng đen, trắng…

Nhân viên quán cà phê – nghề ruột của sinh viên.

Thực tế cho thấy nhu cầu làm thêm của SV là khá cao. Trong tổng số 44 SV lớp Tin 1 K44 của trường ĐHTS có 11 người (25%) đang làm thêm và 26 người (hơn 50%) có nhu cầu làm thêm. Hội SV ĐHTS đã có Câu lạc bộ (CLB) tìm việc làm thêm cho hội viên, nhưng hiệu quả chưa cao, đa phần SV tự mình tìm kiếm việc làm. Nếu biết cách sắp xếp thời gian phù hợp thì việc làm thêm không ảnh hưởng nhiều đến học tập của SV. Vì lịch thi của các trường Đại học, Cao đẳng thường tập trung vào một thời gian nhất định. Khi làm thêm họ có tiền mua sách vở, thiết bị “tái đầu tư” cho việc học thì có thể nâng cao kết quả học tập.

Cuộc sống đời thường luôn có những cám dỗ, không phải ai cũng giữ được mình. Một vài người vì quá “say mê” với việc kiếm tiền mà bê trễ việc học. Cũng có những SV kiếm tiền không phải phục vụ cho việc ăn học mà vì chạy theo ăn chơi như “chat”, thời trang… để rồi trượt dài theo guồng quay của nó. Một vài người đã phá vỡ nguyên tắc nghề nghiệp, gây nên những điều tiếng không hay cho việc làm thêm của SV. H, một SV trường nọ, đi làm thêm ở nhà hàng thường xuyên tiếp xúc với những người có tiền. Một thời gian ngắn sau đó, bạn bè thực sự bất ngờ trước những thay đổi đến chóng mặt của cô. Cô nhanh chóng làm quen với một người đàn ông và chấp nhận cuộc sống “già nhân nghĩa non vợ chồng” với ông ta. Khi vào thăm em gái, biết chuyện này người anh trai đã sững sờ “chết đứng”. Nhưng đó chỉ là những “con sâu làm rầu nồi canh”. Nhiều người vẫn cảm thông cho hoàn cảnh của SV làm thêm.
Hiện nay, phần lớn SV của chúng ta còn nghèo, việc làm thêm là một xu hướng tất yếu. Chúng ta đã có CLB gia sư, thì tại sao không lập nên CLB như ĐHTS để tìm kiếm việc làm cho SV? Xin hãy tôn trọng việc SV làm thêm. Hãy dành cho họ những cái nhìn thiện cảm.

XUÂN THÀNH