Nói đến đổi mới đất nước, mọi người thường nghĩ đến những ngành công nghiệp, chế biến, khai thác với máy móc, trang thiết bị hiện đại; nghĩ ngay đến ngành công nghệ thông tin, đến những công trình, nhà máy đồ sộ… Mấy ai biết rằng, từ những thứ rất bình thường, đơn sơ: mây, tre, cói, lá… đã tạo nên một tập thể anh hùng thời kỳ đổi mới.  

° Những ngày đầu thành lập

Quang cảnh tổ may.

Trong văn phòng của HTX, Phó Chủ nhiệm Nguyễn Văn Phúc đang trao đổi công việc với nhân viên. Là một trong những người gắn bó rất lâu với HTX, ông Phúc đã cùng HTX trải qua biết bao thăng trầm. Ông kể cho tôi nghe về những ngày gian khó, về ý chí đoàn kết vuơn lên của tập thể lãnh đạo và xã viên ở đây. Ánh mắt ông sáng lên niềm hạnh phúc.

Năm 1978, một số lão thành cách mạng và bà con xã Ninh Đa lập nên Tổ hợp Nguyên Lập (tiền thân của HTX Vĩnh Phước) sản xuất mặt hàng thủ công bằng lá dứa, lá buông. 2 năm sau, Tổ hợp Nguyên Lập chuyển đổi thành HTX Mây Tre Lá Vĩnh Phước với 120 xã viên và vốn góp ban đầu 20.000 đồng/xã viên. Cơ sở vật chất ban đầu chỉ có 3 phòng học tạm thuê của trường Bồ Đề (Ninh Hòa) làm kho và văn phòng giao dịch. Cơ chế bao cấp đã gây không ít khó khăn cho việc sản xuất của HTX. Nguyên liệu đã thiếu lại phụ thuộc vào nơi cung cấp, sản phẩm thì phân theo chỉ tiêu cho người tiêu thụ, thu nhập của xã viên thấp. Trước tình hình đó, HTX mạnh dạn tăng dần mệnh giá cổ đông lên 80.000 đồng, rồi 120.000 đồng/xã viên để mở rộng sản xuất…

° Vượt qua gian khó…

Tổ thiết kế mẫu, những gương mặt trẻ của nghề thủ công truyền thống.

Năm 1986, mở đầu thời kỳ đổi mới của đất nước. Cơ chế thị trường đã làm thay đổi cơ bản cơ cấu kinh tế ở nước ta. Từ cơ chế quan liêu, bao cấp chuyển sang cơ chế thị trường không phải dễ dàng. Sự thay đổi này đã làm mô hình HTX kiểu cũ lung lay. Rất nhiều HTX trong cả nước không thích nghi nổi đã phải giải thể. Tại Ninh Hòa lúc này có 4 HTX sản xuất mặt hàng TCMN thì 3 đơn vị lần lượt bị xóa sổ (Đồng Hiệp, Quyết Thắng, Tân Lập). HTX Vĩnh Phước khi ấy cũng đang bên bờ vực thẳm.

Nhắc lại chuyện xưa, ông Nguyễn Văn Phúc không nén nổi xúc động. Ông mồi điếu thuốc, kéo một hơi dài. Sau giây lát trầm ngâm, giọng ông thật buồn: “Đó là những ngày tháng tôi không bao giờ quên được trong cuộc đời. Không hiểu sao, lúc đó các đơn vị bạn đều sụp đổ cả, thế mà chúng tôi vẫn cứ lao vào. Có người bảo thế là liều. Song chúng tôi chỉ nghĩ đơn giản là cả tỉnh chỉ còn lại một mình HTX này làm nghề thủ công, nghề của cha ông để lại, bằng mọi giá phải giữ cho được, dù thế nào cũng không để mất HTX, không để mai một nghề truyền thống của quê hương. Cậu biết không, HTX lúc ấy thật thê thảm. Cơ sở chật chội, máy móc thô sơ, sản xuất chủ yếu bằng thủ công, nguyên liệu thiếu. Nhưng khó khăn nhất là bế tắc về thị trường tiêu thụ sản phẩm. Càng thê thảm hơn khi cả HTX chỉ còn hơn 10 thành viên là những người tâm huyết với nghề, quyết ở lại bám trụ. Tuy hồi ấy mỗi người chỉ được cấp mỗi tháng từ 5 - 10kg gạo nhưng họ làm việc bằng tất cả niềm tin, niềm hy vọng và tấm lòng yêu nghề”.

Trước tình hình đó, Ban Chủ nhiệm HTX quyết định phải nhanh chóng đổi mới cung cách quản lý nhằm tự cứu mình, trước khi “trời cứu”. Vấn đề phải giải quyết lúc này là thị trường. Có thị trường mới nói đến chuyện sản xuất kinh doanh. Ngày đêm nghiên cứu, tìm hiểu, không quản xa xôi, cực khổ, Ban Chủ nhiệm HTX chia nhau lặn lội ra Bắc vào Nam tìm đối tác chào hàng, giới thiệu sản phẩm, mở rộng thị trường. Ở mỗi nơi, họ lại phát hiện thêm những thông tin mới, thị trường mới. Cứ thế, chỉ sau một thời gian ngắn HTX đã có một thị trường khá ổn định tại TP. Hồ Chí Minh, Hà Nội, Hải Phòng, Đăk Lăk, Gia Lai… Sản phẩm bắt đầu được thị trường chấp nhận thì lại đến lúc nguồn nguyên liệu tại địa phương không đáp ứng đủ cho sản xuất. Khó khăn nối tiếp khó khăn. Ban Chủ nhiệm HTX chia nhau đi tìm nguồn và mở rộng vùng nguyên liệu ra các tỉnh Phú Yên, Gia Lai, Đăk Lăk, Bình Thuận, Long An, Tiền Giang, thậm chí sang tận Campuchia. Chưa hết, để giữ được thị trường lâu dài thì sản phẩm phải có mẫu mã đẹp, chất lượng cao. Nếu không, mọi cố gắng đều vô ích. Muốn vậy, ngoài tay nghề, phải chủ động được vốn để không ngừng mở rộng sản xuất. Trước nhu cầu bức bách ấy, năm 1997, HTX quyết định cổ phần hóa, đổi tên là HTX TCMNXK Vĩnh Phước, tăng vốn cổ đông lên 2 triệu đồng/cổ đông (hiện nay là 4 triệu đồng/cổ đông). Ban quản trị tuyển thêm công nhân có tay nghề cao, có trình độ chuyên môn, áp dụng khoa học kỹ thuật vào sản xuất, máy móc cũng được trang bị hiện đại, tổ chức sản xuất theo dây chuyền. Lập ra một tổ chuyên thiết kế mẫu từ 25 - 30 công nhân có tay nghề khá, một số được đào tạo chuyên về thiết kế. Nhờ vậy, chất lượng sản phẩm không ngừng được cải tiến, mẫu mã mới lạ, đáp ứng kịp thời nhu cầu của khách hàng. Một số sản phẩm của HTX đã được xuất khẩu sang các thị trường như: Nhật, Canada, Pháp, Ý, Đức, Hà Lan… và sắp tới, sẽ xuất hiện ở thị trường Mỹ.

° Anh hùng Lao động thời kỳ đổi mới

Những mẫu mới thiết kế theo đơn đặt hàng chuẩn bị tung ra thị trường.

Đến nay, HTX TCMNXK Vĩnh Phước đã trở thành đơn vị kinh tế tập thể điển hình của tỉnh. Từ năm 1999 đến năm 2004 tổng doanh thu của HTX đạt hơn 80 tỷ đồng; nộp ngân sách Nhà nước năm 2004 hơn 1 tỷ đồng, 6 tháng đầu năm 2005 là 644 triệu; HTX giải quyết việc làm cho hơn 4.500 lao động của địa phương, thu nhập của xã viên ngày càng được nâng cao. Những năm qua, HTX TCMNXK Vĩnh Phước đã vinh dự được Đảng và Nhà nước tặng nhiều phần thưởng cao quý. Năm 2005, niềm vinh dự lớn đã đến với tập thể những người thợ thủ công nơi đây khi HTX được phong tặng danh hiệu Anh hùng Lao động thời kỳ đổi mới.

Thật hạnh phúc và tự hào. Nhưng có lẽ, niềm hạnh phúc lớn lao nhất, đáng quý nhất, chính là nghề truyền thống của quê nhà đã được gìn giữ, kế tục. Đội ngũ thợ thủ công có tay nghề bậc cao của HTX ngày càng được trẻ hóa. Họ là những thế hệ 7X, 8X. Tuy chưa phải là nghệ nhân, nhưng với tâm huyết, niềm đam mê, yêu nghề, chắc chắn họ không chỉ giữ gìn mà còn góp phần phát huy nghề truyền thống của cha ông.

NGUYỄN LÊ HUYÊN