Thiết bị, máy móc chưa xứng tầm với quy mô mỏ đá.

Dưới cái nắng nóng hầm hập, những chiếc máy đào, máy ủi và xe ben làm sôi động cả công trường đá Tân Dân (thuộc 2 xã: Vạn Thắng, Vạn Khánh - huyện Vạn Ninh, tỉnh Khánh Hòa). Ở đó không ít công nhân đang cặm cụi quai búa chan chát vào đá. Cuộc đời người thợ dường như gắn chặt với những khối đá khổng lồ, khô khốc và trơ trọi. Theo thời gian, kinh nghiệm công việc cũng được tích lũy. Tuy nhiên, nghề khai thác đá đến thời điểm này vẫn chưa thật sự an toàn đối với người lao động; bởi lẽ, những văn bản pháp quy chưa có tác dụng quản lý chặt chẽ hoạt động khai thác đá.

° RỘN RÃ CÔNG TRƯỜNG

Tôi lần theo con đường gồ ghề vào khu vực mỏ đá Tân Dân. Nơi đây, tỉnh đã cấp phép khai thác đá khối và đá chẻ cho nhiều doanh nghiệp (DN). Tiếng động cơ của các loại phương tiện cơ giới hòa với tiếng búa, tiếng đục chẻ đá lách cách. Những người thợ đá đầm đìa mồ hôi chăm chú vào từng nhát búa. Ông Nguyễn Quân (người dân xã Vạn Thắng) hì hục dùng xà beng và búa bẩy tảng đá vừa mới đục tách ra. Xong việc, ông phấn khởi hẳn: “Chẻ được tảng đá thế này là chuẩn bị có sản phẩm. Từ những tảng đá to, anh em phải tập trung công sức rất nhiều thì mới có đá thành phẩm. Công việc rất vất vả. Có khi cả ngày, mọi người chỉ lo phá đá mà không kiếm được đồng nào”.

Ở khu vực ông Quân cùng nhiều người thợ khác đang làm, tôi thấy tập trung sản xuất đá chẻ là chủ yếu. Đây là khu vực khai thác của Công ty Cổ phần Xây dựng (CTCPXD) Khánh Hòa. Thông thường, những tảng đá không đủ quy cách sản xuất đá khối được công nhân sử dụng làm đá chẻ. Làm ra mỗi viên đá chẻ, người thợ được 1 ngàn đồng. Bình quân mỗi ngày, những người làm đá chẻ thu được 40 - 50 ngàn đồng. Khoản tiền thật nhỏ so với công sức họ bỏ ra. Vậy mà không ai câu nệ chuyện “đục đẽo”, ngược lại họ chỉ lo không có việc làm. Bởi lẽ trước khi có những DN đầu tư khai thác đá, nhiều người dân ở đây cũng đã gắn bó với nghề bằng con đường khai thác chui, khai thác thủ công. Chuyện làm đá thủ công còn khổ ải và gian truân hơn nhiều. Một số người khai thác không theo quy trình đã để xảy ra tai nạn thương tâm. Ông Nguyễn Quân tâm sự: “Hồi trước, người dân trong vùng hầu như làm đá bằng phương pháp thủ công. Mọi việc đều phải tự làm để có sản phẩm. Quy trình không thực hiện đúng nên có thể bị đá đè chết. Còn bây giờ, tất cả mọi hoạt động kéo đá, bẩy đá đều sử dụng phương tiện cơ giới nên an toàn hơn. Bên cạnh đó, chúng tôi cũng đã có kinh nghiệm, những khu vực nào cảm thấy không an toàn đều báo với người quản lý công trường để họ giải quyết”.

Ở một hướng khác của công trường, những tảng đá lớn hơn được CTCPXD Khánh Hòa sản xuất đá khối. Nơi đây, Công ty tập trung các lực lượng xe ủi, xe múc hỗ trợ cho những người thợ. Những phương tiện cơ giới chỉ làm nhiệm vụ bẩy đá, lật đá; còn công đoạn tạo nên sản phẩm vẫn phụ thuộc đôi tay của người thợ. Theo anh Nguyễn Văn Lập (người dân xã Vạn Khánh): “Làm đá khối thu nhập cao hơn nhưng cũng vất vả hơn nhiều. Muốn có được những tảng đá lớn để tạo khối, người thợ phải dùng khoan, kéo cáp cho các phương tiện cơ giới đưa các tảng đá sau khi đã nổ mìn ra khỏi vùng nguy hiểm”. Anh Lê Trung - một thợ đá có kinh nghiệm cho biết: Qua hơn 10 năm làm nghề đá, tôi cảm thấy đã quen công việc. Từ kinh nghiệm của mình, chúng tôi có thể nhận ra được những tảng đá chèn nhau có khả năng lăn hay không để tránh được nguy hiểm. Vì vậy, mọi người đều an tâm sản xuất.

° KHAI THÁC TẠM THỜI - LIỆU CÓ AN TOÀN SẢN XUẤT?

Anh Nguyễn Văn Lập hì hục phá đá tảng bằng những công cụ lạc hậu.

Đi qua các công trường tại mỏ đá Tân Dân, tôi cảm thấy vui lây bởi không khí sôi động của công trường. Tiếng búa và tiếng động cơ của các phương tiện cơ giới nối tiếp nhau tạo thành chuỗi âm thanh đặc trưng của nghề khai thác đá. Ở các công trường, DN khai thác đá thường sử dụng vật liệu nổ công nghiệp vào thời gian nghỉ trưa. Khi tiếng búa, tiếng động cơ lắng xuống, tiếng đì đùng của vật liệu nổ công nghiệp lại vang lên. Ông Nguyễn Ngọc Châu - Quản đốc công trường CTCPXD Khánh Hòa cho biết: Quy mô khai thác của Công ty chưa nhiều nên tần suất sử dụng vật liệu nổ rất ít. Để đảm bảo an toàn cho người lao động, chúng tôi luôn thông báo thời gian nổ mìn để anh em về vị trí an toàn…

Hiện nay, khu vực mỏ đá Tân Dân có 9 DN hoạt động khai thác. Một số DN được cấp phép khai thác đá khối, nhưng cũng có một số đơn vị chỉ được khai thác đá chẻ. Các DN hoạt động với công suất thấp. Cũng như nhiều mỏ đá khác trên địa bàn tỉnh, phần lớn các DN nơi đây chỉ được cấp phép tạm thời. Mỏ đá này đã được đưa vào thăm dò trữ lượng từ năm 2002, nhưng do chưa có quy hoạch để xác định thẩm quyền cấp phép thuộc Bộ Tài nguyên - Môi trường (TN-MT) hay UBND tỉnh Khánh Hòa; đồng thời chưa có những văn bản chính thức về phân cấp quản lý nên từ năm 2005 đến nay, tỉnh chỉ gia hạn giấy phép khai thác từng năm. Cũng chính vì thế, các DN khai thác không có cơ sở để thực hiện thăm dò trữ lượng cũng như xây dựng thiết kế mỏ đá. Mà công tác này là điểm mấu chốt để kiểm định việc đảm bảo an toàn trong khai thác tại khu vực mỏ.

Nhìn những tảng đá xếp chồng lên nhau cao chót vót tại các công trường, tôi cảm thấy rùng mình. Bởi ở phía dưới chân núi, những người thợ đang cặm cụi chẻ đá, còn trên sườn dốc, những chiếc máy đào vẫn đang hì hục làm việc. Thêm vào đó, công trường không có một bóng cây, một vị trí trú chân tạm thời nếu lỡ có đá lăn. Giữa trưa nắng, nhiều người thợ tranh thủ ăn cơm và nghỉ trưa tại chỗ rồi lại tiếp tục lao vào công việc dưới cái nắng oi nồng.

° RỐI TRONG QUẢN LÝ

Những người thợ kiên cường phá đá.

Thời gian qua, một số DN không được cấp phép khai thác đá khối tại mỏ đá Tân Dân vẫn ngang nhiên hoạt động trong lĩnh vực này. Ông Huỳnh Ngọc Thơ - Trưởng phòng TN-MT huyện Vạn Ninh cho biết: Thực hiện chỉ đạo của tỉnh, năm qua, huyện đã tiến hành kiểm tra các DN sản xuất đá trên địa bàn. Huyện đã báo cáo và kiến nghị tỉnh cần kiểm tra, quản lý chặt chẽ hơn đối với thiết bị khai thác đá, công tác an toàn lao động và bảo vệ cảnh quan môi trường tại đây… Mọi nỗ lực của huyện cũng chỉ dừng lại ở việc kiến nghị; bởi theo quy định, cấp huyện, cấp xã chỉ quản lý nhà nước về tài nguyên khoáng sản chưa khai thác và đảm bảo an ninh trật tự các khu vực đang khai thác. Do vậy, cơ quan chuyên môn cấp huyện rất khó khăn khi kiểm tra các thông số về kỹ thuật, an toàn trong hoạt động khai thác…

Chúng tôi đã đến cơ quan chức năng để hiểu rõ hơn về hoạt động khai thác đá. Ông Hoàng Trọng Vinh - Phó Trưởng phòng Khoáng sản - Nước và Khí tượng thủy văn (Sở TN-MT) nhận định: “Hoạt động khai thác đá khối nguy hiểm hơn nhiều so với khai thác vật liệu xây dựng thông thường. Hiện nay trên địa bàn tỉnh, các mỏ đá khai thác có khối lượng nhỏ, sử dụng vật liệu nổ ít nên chưa đến mức mất an toàn. Tuy nhiên, muốn đảm bảo an toàn tại các mỏ khai thác đá phải áp dụng đồng bộ và chặt chẽ quy định của Nhà nước. Trong đó, các DN phải thực hiện thăm dò trữ lượng, xây dựng thiết kế mỏ; hoạt động tại mỏ phải có giám đốc điều hành mỏ đúng tiêu chuẩn…”. Muốn DN đạt được các yêu cầu này, cơ quan chức năng phải cấp phép dài hạn cho DN. Song hiện nay, công tác quy hoạch khoáng sản để xác định cơ quan nào có thẩm quyền cấp phép (Trung ương hoặc tỉnh) vẫn chưa thực hiện xong. Điều này đồng nghĩa với việc các DN chỉ hoạt động ngắn hạn. Chính vì vậy, công tác đầu tư trang thiết bị máy móc hiện đại, đảm bảo an toàn trong khai thác đá là việc các DN ngại thực hiện khi đồng vốn quá nhỏ trong khi khấu hao thiết bị cần phải có thời gian dài. Ngoài thiếu vốn, hiện nay nhiều DN khai thác đá trên địa bàn tỉnh chưa có giám đốc điều hành mỏ đủ trình độ năng lực chuyên môn.

HOÀNG TRIỀU