Thực hiện dự án, nhiều người dân ở xã Vạn Thọ tham gia trồng phi lao chắn gió.

5 năm đã trôi qua, kể từ khi dự án phục hồi rừng ngập mặn (RNM) Tuần Lễ (Vạn Thọ, Vạn Ninh, Khánh Hoà) do Quỹ Môi trường SIDA (Thụy Điển) tài trợ kết thúc, rừng đã được hồi sinh nhưng anh Huỳnh Tấn Kỳ, Chủ tịch Hội Nông dân xã Vạn Thọ vẫn chưa hết lo. Bởi hiện nay vẫn còn nhiều người dân thiếu ý thức dựng lều quán làm nhà ven đường, xâm hại đến RNM. Để bảo vệ thành quả của dự án, ngày ngày, anh Kỳ vẫn rong ruổi trên đường Cổ Mã - Đầm Môn theo dõi sự lớn lên của từng chồi xanh và kịp thời phát hiện sự xâm hại của người dân đối với RNM.

° MỘT THỜI XÓT XA

“Hồi đó, những cánh rừng bần ven biển Tuần Lễ bị tàn phá một cách trắng trợn. Hàng ngày, người ta tới đây, dùng nhiều phương tiện đào bới, cày nát hết những vạt rừng, biến RNM thành nơi nuôi tôm, làm đìa nuôi thủy sản… Thấy mà xót nhưng mình chẳng làm gì được…” - anh Kỳ kể tôi nghe tình trạng phá RNM Tuần Lễ cách đây nhiều năm. Vừa nói, anh vừa phác họa bức tranh về RNM Tuần Lễ, khu rừng rất đỗi thân thương với cuộc sống của anh cũng như bao người dân làng biển quê anh. RNM Tuần Lễ tồn tại đã hơn 150 năm, là RNM còn sót lại của khu vực duyên hải miền Trung. Rừng có diện tích 20 ha, chiều dài 4km, chạy dọc ven biển Tuần Lễ. Nơi đây có nhiều loài cây đặc chủng như: bần, đước, mắm…, trong đó bần chiếm ưu thế. Hiện còn nhiều gốc bần có đường kính đến 70 - 90cm, gốc cây mắm 50 - 60cm. Theo các nhà khoa học, rừng ở đây còn lưu giữ nhiều nguồn gien quý về RNM.

Những năm 1997 - 1999, chính quyền địa phương quy hoạch khu vực này để nuôi trồng thủy sản (NTTS). Đây là thời điểm phong trào NTTS phát triển rất mạnh. Theo quy hoạch, khu vực phía ngoài RNM được thiết kế các ao đìa. Để xây dựng ao đìa nuôi tôm, hàng ngày những máy múc, máy đào san ủi hất tung những bờ đất, thân cây, làm bật gốc những cây bần cổ thụ hàng trăm năm tuổi. Các phương tiện cơ giới đốn ngã rừng bần, còn con người thì chặt phá rừng làm củi. Bên cạnh đó, nạn khai thác vỏ sò, vỏ ốc làm vôi của người dân khiến RNM nhanh chóng suy kiệt. Nhiều cây bần hàng trăm tuổi trơ cành khô, đứng chết dưới trời nắng gắt. RNM Tuần Lễ bị tàn phá nghiêm trọng nhiều năm. Điều đáng lo ngại là, chính việc hình thành các đìa tôm bên ngoài RNM đã làm tắc đường dẫn của nước biển khi thủy triều lên. Ai cũng biết cây bần, cây đước và nhiều loài thủy sản sống được là nhờ nước triều lên xuống hàng ngày. RNM bị tàn phá, người dân trong thôn sẽ phải đối mặt với nạn cát bay sau lưng và giông bão trước mặt. Nhiều người như anh Kỳ chứng kiến cảnh RNM lụi tàn mà đứt ruột. Làm gì để RNM có thể hồi sinh? Câu hỏi ấy cứ khiến anh Kỳ day dứt…

Các cụ già trong thôn thường nói: “Từ bao đời, RNM Tuần Lễ không chỉ là thắng cảnh của Vạn Thọ bên bờ vịnh Vân Phong xinh đẹp mà còn là bức tường chắn sóng, bảo vệ Tuần Lễ tránh giông bão từ biển tràn vào. Đây là chỗ dựa vững chắc cho sự phát triển nghề đánh bắt nhỏ của cư dân Vạn Thọ. Chỉ vì cái lợi trước mắt mà con người nỡ hủy diệt RNM…”. Rồi đây con người sẽ làm gì để chống chọi lại sự phẫn nộ của thiên nhiên?

° DỰ ÁN PHỤC HỒI RỪNG NGẬP MẶN

Anh Kỳ bên cây bần cổ thụ còn sót lại sau khi rừng ngập mặn bị tàn phá.

“Năm 2002, tôi được bầu làm Chủ tịch Hội Nông dân xã. Đây cũng là cơ hội để tôi có thể tham gia tích cực vào việc thực hiện Dự án khôi phục RNM Tuần Lễ do Quỹ Môi trường SIDA (Thụy Điển) tài trợ tháng 7-2002” - anh Kỳ cho biết.

Sau đó, anh Kỳ được ra Hà Nội tập huấn 1 tuần. Thời gian này, anh tập trung khảo sát và thu thập số liệu cho các chuyên gia viết dự án. Kết quả, dự án mang tên “Một số biện pháp nâng cao năng lực cộng đồng trong việc bảo tồn, quản lý bền vững RNM Tuần Lễ, Vạn Thọ” ra đời với vốn tài trợ 131 triệu đồng, trong đó Tổ chức SIDA tài trợ 85 triệu đồng trong thời gian 1 năm.

Có kinh phí, anh Kỳ nhanh chóng bắt tay vào công việc. Hội Nông dân xã, đơn vị chủ dự án đã đẩy mạnh tuyên truyền, nâng cao nhận thức cho hội viên, đặc biệt là cư dân thôn Tuần Lễ, kêu gọi ý thức trách nhiệm của cộng đồng trong việc thay đổi hành vi để bảo vệ RNM, xem RNM như tài sản vô giá, cần được bảo vệ. Anh cùng các cán bộ trong Hội tổ chức nhiều buổi tập huấn về môi trường, về lợi ích của RNM cho cộng đồng dân cư; trang bị kiến thức và kỹ năng hoạt động cho nhóm tình nguyện; trồng lại RNM khu vực bị tàn phá; giáo dục ý thức bảo vệ môi trường cho người dân; tổ chức các hoạt động giáo dục môi trường cho giáo viên và học sinh trong khu vực; hỗ trợ xây dựng thí điểm một số mô hình nhà vệ sinh và trồng cây xanh trong khu vực RNM… Đó là thời gian mà người ta thấy anh Kỳ bận rộn nhất, tất bật tối ngày với công việc, thậm chí nhiều buổi anh không về nhà. Anh Kỳ cho biết, trong vòng 12 tháng, dự án đã mở được 6 lớp tuyên truyền nâng cao ý thức bảo vệ môi trường cho cộng đồng dân cư; phối hợp với ngành Lâm nghiệp tổ chức cho 23 hộ dân trong khu vực đăng ký chăm sóc và bảo vệ RNM; tổ chức trồng đước để phục hồi RNM; lập các cột mốc phân định vùng NTTS và RNM cần được bảo vệ; thông báo nghiêm cấm mọi hoạt động khai thác vỏ sò, san ủi làm đìa tôm ảnh hưởng đến RNM; nghiêm cấm mọi hành động lấn chiếm, san lấp mặt bằng, làm lều quán, chặt phá cây vì mục đích cá nhân; treo biển đánh số thứ tự các cây bần cổ thụ để theo dõi, bảo vệ; huy động đoàn viên, thanh niên, học sinh và người dân tham gia dự án trồng lại RNM…

Kết quả, sau 1 năm, dự án đã ngăn chặn được các hoạt động phá hoại RNM; từng bước phục hồi và tái tạo lại rừng; trồng các loài cây đặc trưng (đước, phi lao…) để chống cát bay và phục hồi rừng. Nhưng quan trọng hơn, dự án đã nâng cao ý thức của cộng đồng dân cư, giúp người dân có nhận thức đúng, không phá rừng bừa bãi, biết chăm sóc và bảo vệ RNM, xem đó là lá phổi xanh của cư dân thôn Tuần Lễ.

Đưa tôi đi xem những vạt rừng đước 5 năm tuổi nay đã phủ một màu xanh dọc theo tuyến đường Cổ Mã - Đầm Môn, anh Kỳ phấn khởi khoe: “Đây là những cây đước trồng cách đây 5 năm khi dự án mới bắt đầu. Cây phát triển tốt như thế này chứng tỏ người dân đã có ý thức bảo vệ. Sau 5 năm, chúng tôi nhận thấy tỷ lệ cây sống đạt hơn 90%…”. Anh lội xuống nước mặn, mon men tìm đến những gốc cây bần, chăm chú quan sát và sung sướng ngắm nhìn chúng như ngắm nhìn vườn nhà của mình. Những cây bần may mắn còn sót lại sau khi rừng bị tàn phá đã hồi sinh, sum suê cành lá. Một người dân trong thôn cho biết, sau khi có dự án, người dân có ý thức hơn trong việc bảo vệ RNM. Hiện tượng phá rừng cũng tạm thời chấm dứt…

° CHƯA HẾT LO

Rừng đước 5 năm tuổi đã lên xanh ven tuyến đường du lịch Cổ Mã - Đầm Môn.

RNM Tuần Lễ đã hồi sinh nhưng anh Kỳ vẫn chưa hết lo. Con đường Cổ Mã - Đầm Môn trở thành tuyến đường du lịch huyết mạch đến vịnh Vân Phong. Gần đây, nhiều người dân đến lấn chiếm đất dọc theo hành lang tuyến đường để dựng lều, quán buôn bán. Chính điều này đã làm chính quyền xã Vạn Thọ lo ngại trước mục tiêu giữ vững màu xanh cho RNM. “Vẫn còn hiện tượng lấn đất, cất nhà trái phép dọc theo hành lang tuyến đường khu du lịch. Lúc đầu họ nói làm tạm nhưng nếu chính quyền quản lý không chặt, người dân sẽ xây lên kiên cố. Đã có một số hộ cố tình vi phạm…” - anh Kỳ lo lắng. Hiện xã Vạn Thọ đã thành lập Ban Quản lý RNM do Hội Cựu chiến binh xã đứng ra tổ chức, gồm 7 - 8 thành viên nhằm bảo vệ và quản lý RNM, ngăn chặn tình trạng lấn chiếm trái phép hành lang tuyến đường này.

RNM đã hồi sinh nhưng để giữ được cánh rừng ấy về lâu dài, vẫn còn nhiều việc cần làm. Ngày ngày, anh Kỳ vẫn rong ruổi trên con đường Cổ Mã - Đầm Môn với quyết tâm bảo vệ sự sống và giữ màu xanh cho RNM Tuần Lễ…

Q.V